VIỆT LONG TRÀ - Pet bàn trà: chọn, đặt và nuôi cho lên nước

Trên khay trà mọi thứ đều có việc của nó: ấm để pha, chén để uống, chuyên để chia. Chỉ một món không làm gì cả — và nó là món duy nhất thay đổi vì bạn uống trà.

Người Hoa gọi những tượng nhỏ đặt trên khay là trà sủng (茶宠), nghĩa đen là thú cưng của trà. Ở Việt Nam quen gọi là pet bàn trà, hay đồ chơi bàn trà. Cách chơi thì ở đâu cũng một kiểu: pha xong còn nước thừa thì rưới lên tượng, ngày này qua ngày khác.

Vì sao lại rưới trà lên tượng

Cùng một lý do khiến người ta nuôi ấm tử sa. Đất mộc không tráng men thì bề mặt không bị bịt kín: nước trà thấm vào, khô đi, để lại một lớp rất mỏng. Lặp lại vài trăm lần thì tượng sẫm màu và lên nước — bóng như da, không phải bóng như men.

Nói thẳng ra thì chỉ tượng đất mộc mới nuôi được. Tượng nhựa đúc hay gốm tráng men vẫn là pet bàn trà, vẫn đẹp và vẫn hợp làm quà — nhưng có rưới bao nhiêu cũng vậy, chúng không lên nước. Trên kệ của chúng tôi, bộ chú tiểu đúc nguyên khối là đầu rẻ nhất, còn tượng tử sa thủ công trải qua cả một khoảng giá rộng và lên tới vài triệu. Khoảng cách đó không phải khoảng cách về kích thước.

Thiềm thừ — con cóc ba chân

Thiềm thừ (蟾蜍) là tượng hay gặp nhất trên bàn trà người Việt, và cũng là tượng dễ nhận nhất: hình con cóc, nhưng chỉ có ba chân. Tích kể Lưu Hải câu được con cóc ba chân dưới giếng và nó nhả ra tiền, nên thiềm thừ thành biểu tượng chiêu tài. Cùng họ với nó là hũ vàng — một cái hũ nhỏ đầy thỏi vàng, cỡ nắm tay, để cạnh ấm.

Có một quy ước đặt tượng đáng nhớ: ngậm đồng tiền thì quay vào trong nhà, không ngậm thì quay ra cửa. Con ngậm tiền là con đang mang tiền về nên hướng nó vào; con không ngậm là con đi kiếm nên hướng nó ra.

Trên kệ, thiềm thừ đi thành một thang rõ ràng — theo chất đất chứ không theo kích thước. Rẻ nhất là gốm tử sa, cỡ nhỏ rồi cỡ vừa; trên nữa là tử nê thủ công; trên cùng là đại hồng bào. Vẫn là một con cóc ấy, khác nhau ở đất và ở tay người nặn.

Chú tiểu — tam không và tự tại

Bộ tam không là ba chú tiểu bịt mắt, bịt tai, bịt miệng: không thấy, không nghe, không nói. Người ta hay nhắc ba con khỉ ở đền Nikkō bên Nhật; xa hơn nữa, Luận ngữ có một câu rất gần ý này — điều trái lễ thì đừng nhìn, đừng nghe, đừng nói, đừng làm. Bốn vế, và bộ tượng giữ lại ba. Đặt trên bàn trà, bộ tượng này không răn ai cả — nó chỉ nhắc rằng ngồi xuống pha trà thì nên bớt nói lại.

Bộ tự tại thì ngược hẳn: mấy chú tiểu ngồi ngả người, nằm dài, chống cằm, mỗi chú một kiểu lười. Tự tại là thảnh thơi, không vướng bận. Bộ này hợp bàn trà ở nhà hơn là bàn trà tiếp khách.

Pet phun nước

Mấy tượng nhỏ hình quả bí, quả hồ lô, quả dưa có một trò riêng: rót nước sôi lên thì chúng phun ra một tia nước. Bên trong không có máy móc gì cả. Tượng rỗng ruột và chừa một lỗ kim; ngâm vào nước nguội thì nó hút nước vào — không đầy, trong bụng vẫn còn một túi khí. Dội nước nóng lên ngoài, túi khí ấy nở ra và đẩy nước ngược qua cái lỗ.

Vì nó chỉ phun khi nước đủ nóng, người pha trà dùng nó như một cái nhiệt kế thô: nước không làm nó phun là nước chưa đủ già cho những loại trà cần nước thật sôi.

Nuôi thế nào

Rưới nước trà, đừng rưới nước lã. Nước thừa trong chuyên, nước tráng ấm — đổ lên tượng thay vì đổ thẳng xuống khay.
Một tượng một loại trà. Cùng lý do như nuôi ấm: trộn phổ nhĩ với ô long thì màu lên loang lổ.
Chổi lông, không xà phòng. Quét cho nước trà tản đều khắp mặt tượng, rồi để khô tự nhiên.
Đừng ngâm. Tượng ngâm trong trà nguội cả buổi thì ố chứ không lên nước, để lâu còn có mùi.

Vài tháng thì thấy khác, vài năm thì thấy rõ. Đó là phần thưởng duy nhất của việc này, và nó không mua được.

Đặt ở đâu trên khay

Trên khay nhưng ngoài đường rót. Tượng đứng chỗ tay bạn đi qua thì sớm muộn cũng đổ.
Thấp hơn nắp ấm. Tượng cao hơn ấm thì mắt người ngồi đối diện dừng ở tượng chứ không dừng ở trà.
Một hoặc hai con, đừng bày cả kệ. Bàn trà là chỗ làm việc, không phải tủ trưng bày.

Chọn một con hợp mắt, để nó trên khay, rưới trà lên nó mỗi lần pha. Vài năm nữa nó sẽ là món có tuổi nhất trên bàn.